Sinh khối (biomass) là toàn bộ vật chất hữu cơ có nguồn gốc từ thực vật: gỗ, cành nhánh, rơm rạ, vỏ trấu, bã mía, vỏ cà phê, vỏ hạt điều… Khi được thu gom, xử lý và dùng để đốt lấy nhiệt, nhóm vật liệu này được gọi là nhiên liệu sinh khối. Ở Việt Nam, nhiên liệu sinh khối đã trở thành lựa chọn quen thuộc của nhiều nhà máy cần hơi nước và nhiệt cho sản xuất.
Bài viết giải thích sinh khối là gì, nhiên liệu sinh khối được định nghĩa thế nào trong quy chuẩn Việt Nam, gồm những loại nào và cần chú ý gì khi chọn mua.
Định nghĩa nhiên liệu sinh khối theo QCVN 19:2024/BTNMT
Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải công nghiệp QCVN 19:2024/BTNMT, mục 1.3.8, định nghĩa:
Nhiên liệu sinh khối dạng rắn là nhiên liệu có nguồn gốc từ nông nghiệp, lâm nghiệp, bao gồm: phụ phẩm trồng trọt, các phụ phẩm phát sinh từ quá trình chế biến gỗ tự nhiên, sản xuất sản phẩm từ gỗ tự nhiên, tre, nứa và sản phẩm gỗ tự nhiên đã qua sử dụng mà không có thành phần chất thải nguy hại vượt ngưỡng theo quy định về quản lý chất thải (ví dụ như: rơm rạ, trấu, gỗ vụn, mùn cưa, dăm bào, bột gỗ, viên nén gỗ, xơ dừa, bã điều, bã mía, rễ cây, vỏ các loại hoa màu và các phụ phẩm tương tự).
Từ định nghĩa này có ba ý quan trọng:
- Nhiên liệu sinh khối phải có nguồn gốc nông nghiệp hoặc lâm nghiệp.
- Gỗ đã qua sử dụng vẫn được tính, nhưng không được chứa thành phần chất thải nguy hại vượt ngưỡng, ví dụ gỗ tẩm hoá chất, sơn phủ, dính keo hoặc tạp chất.
- Danh sách ví dụ chỉ mang tính minh hoạ. Các phụ phẩm tương tự cũng thuộc nhóm này.
Với doanh nghiệp vận hành lò hơi, đây là căn cứ để xác định nhiên liệu đang dùng có đúng là nhiên liệu sinh khối hay không khi làm hồ sơ môi trường và quan trắc khí thải.
Ba nhóm nhiên liệu sinh khối phổ biến ở Việt Nam
Biomass Vietnam chia nhiên liệu sinh khối thành ba nhóm, theo nguồn gốc và cách xử lý.
Sinh khối đã qua chế biến
Viên nén gỗ, viên nén trấu, củi băm và dăm băm. Đây là nguyên liệu đã được nghiền, sấy, ép hoặc băm cho đồng đều. Kích thước ổn định giúp cấp liệu tự động dễ hơn và quá trình cháy đều hơn.
Phế phẩm lâm nghiệp
Mùn cưa, dăm bào, rác ván lạng, vỏ cây thô hoặc nghiền, gốc rễ. Đây là phần còn lại sau khai thác và chế biến gỗ. Giá thường thấp hơn nhóm đã chế biến, nhưng độ ẩm và kích thước dao động nhiều hơn.
Phế phẩm nông nghiệp
Vỏ trấu, vỏ cà phê, vỏ hạt điều. Nguồn cung đi theo mùa vụ và tập trung ở vùng trồng, nên giá và lượng hàng thay đổi theo thời điểm trong năm.
Xem giá tham chiếu từng loại theo ba miền trên trang Nhiên liệu.
Nhiệt trị và độ ẩm: hai thông số quyết định giá trị nhiên liệu
Cùng một khối lượng, mỗi loại sinh khối cho ra lượng nhiệt khác nhau. Hai thông số cần xem đầu tiên là:
- Nhiệt trị (kcal/kg): lượng nhiệt sinh ra khi đốt 1 kg nhiên liệu. Nhiệt trị càng cao, càng tốn ít nhiên liệu cho cùng một lượng hơi.
- Độ ẩm (%): nước trong nhiên liệu phải bốc hơi trước khi cháy, nên làm giảm nhiệt có ích. Nhiên liệu càng ẩm, nhiệt trị thực tế càng thấp.
Số liệu tham chiếu trong báo cáo thị trường Quý 3/2026 của Biomass Vietnam:
| Loại nhiên liệu | Nhiệt trị (kcal/kg) | Độ ẩm (%) |
|---|---|---|
| Viên nén gỗ | ≈ 4.000 | ≤ 10 |
| Viên nén trấu | 3.500–3.800 | ≤ 10 |
| Dăm bào | 3.600–3.900 | 10–15 |
| Vỏ trấu | 3.100–3.400 | 10–12 |
| Mùn cưa | ≈ 2.200 | 35–45 |
| Củi băm / dăm băm | 2.000–2.300 | 45–50 |
Vì vậy, so giá theo đồng/kg chưa đủ. Nên quy về giá cho mỗi đơn vị nhiệt (đồng/kWh nhiệt hoặc đồng/Gcal) để biết loại nào thật sự rẻ hơn cho lò của mình.
Vì sao nhiều nhà máy chuyển sang nhiên liệu sinh khối
- Nguồn cung trong nước: phụ phẩm nông, lâm nghiệp có ở cả ba miền, ít phụ thuộc vào giá nhiên liệu nhập khẩu.
- Tận dụng phụ phẩm: biến phần bỏ đi của ngành gỗ và nông nghiệp thành nguồn năng lượng có giá trị.
- Phát thải carbon thấp hơn nhiên liệu hoá thạch khi nguồn nguyên liệu được tái tạo, vì cây hấp thụ CO₂ trong quá trình sinh trưởng.
- Đáp ứng yêu cầu của khách hàng xuất khẩu về năng lượng sạch hơn trong chuỗi cung ứng.
Lưu ý khi mua nhiên liệu sinh khối
- Yêu cầu nhà cung cấp nêu rõ độ ẩm, kích thước hạt và nguồn gốc của từng lô.
- Kiểm tra độ ẩm khi nhận hàng. Độ ẩm cao hơn thoả thuận đồng nghĩa với trả tiền cho nước.
- Loại bỏ gỗ có sơn, keo, hoá chất bảo quản để không vi phạm điều kiện “không có thành phần chất thải nguy hại vượt ngưỡng”.
- Chọn loại phù hợp với công nghệ lò (ghi xích, ghi bậc thang, tầng sôi…). Xem thêm bài sử dụng nhiên liệu sinh khối cho lò hơi.
Câu hỏi thường gặp
Biomass và sinh khối có phải là một?
Có. Biomass là thuật ngữ tiếng Anh của sinh khối. Trong mua bán, “nhiên liệu biomass” thường chỉ nhiên liệu sinh khối dạng rắn dùng để đốt.
Viên nén gỗ có phải là nhiên liệu sinh khối không?
Có. Viên nén gỗ được nêu trực tiếp trong danh sách ví dụ ở mục 1.3.8 của QCVN 19:2024/BTNMT.
Gỗ phế liệu từ công trình có dùng làm nhiên liệu sinh khối được không?
Chỉ khi gỗ không chứa thành phần chất thải nguy hại vượt ngưỡng. Gỗ có sơn, keo, tẩm hoá chất cần được loại ra.
Cần tư vấn chọn nhiên liệu hoặc báo giá theo khối lượng? Liên hệ Biomass Vietnam hoặc xem báo cáo thị trường để nắm diễn biến giá theo từng quý.
